De interactieve praatplaat is een vreemde hybride: half illustratie, half infographic, half installatie. Wie er voor het eerst voor staat, weet niet meteen wat het is. Een schilderij waar je op mag klikken? Een spel zonder duidelijk doel? In dit artikel ga ik in op wat de interactieve praatplaat tot een interessante kunstvorm maakt en waar je hem in Nederland tegenkomt.
Wat is een interactieve praatplaat eigenlijk?
Een interactieve praatplaat is een grote, beeldrijke afbeelding waarin je via klikken, tikken, bewegen of soms zelfs spreken meer kunt ontdekken. Op het eerste gezicht zie je een complete scene: een stad, een fabriek, een bos. Pas wanneer je begint te interacteren, openen zich kleine venstertjes vol verhaal, geluid of extra animatie.
Het idee is oud, in feite teruggrijpend op de wimmelboeken die kinderen al generaties lang fascineren. Wat nieuw is, is dat de digitale versie informatie kan opbouwen in lagen. Een eerste laag is wat je ziet, een tweede laag opent zich bij interactie, en soms is er nog een derde laag eronder voor wie echt wil graven.
Voor de maker is dit een manier om veel informatie aan te bieden zonder dat de bezoeker overweldigd raakt. Voor de bezoeker is het een manier om zijn eigen pad door een verhaal te kiezen.
Waarom werkt deze vorm zo goed?
Drie psychologische principes maken de interactieve praatplaat verrassend krachtig.
Het eerste is nieuwsgierigheid. Een groot, gedetailleerd beeld nodigt vanzelf uit om te speuren. Je oog springt van het ene element naar het andere, en elke beweging suggereert dat er meer is te ontdekken.
Het tweede is gepersonaliseerde reis. Iedereen klikt anders. De ene bezoeker volgt het verhaal van een specifiek personage, de andere begint bij de gebouwen, een derde bij wat er onder de grond gebeurt. Dat maakt elke ervaring anders, ook al is het werk hetzelfde.
Het derde is overzicht en detail tegelijk. Conventionele media dwingen je om of een overzicht te krijgen, of detail te lezen. De interactieve praatplaat geeft je beide: het overzicht is permanent zichtbaar, het detail komt op vraag.
Welke vormen kom je tegen?
In de praktijk zie je grofweg vier soorten praatplaten, met elk hun eigen doel.
- Educatieve praatplaten: bedoeld om onderwerpen uit te leggen, vaak in scholen of bij musea.
- Verhalende praatplaten: een fictief verhaal in beeld, waarin je hoofdpersonen of subplots kunt volgen.
- Documentaire praatplaten: gebaseerd op echte plekken of gebeurtenissen, vaak journalistiek van aard.
- Speel-praatplaten: meer richting game, met opdrachten of doelen die je moet vervullen.
De grenzen lopen door elkaar. Een educatieve plaat kan een verhalende laag hebben, een documentaire plaat kan elementen van spel bevatten. Wat ze delen is de combinatie van een groot, gedetailleerd beeld met meerdere lagen interactie.
Hoe past deze vorm in het bredere immersive landschap?
De interactieve praatplaat zit op een interessante plek in het veld. Aan de ene kant deelt hij eigenschappen met interactieve installaties: je beslist zelf wat je activeert, en de werking ontvouwt zich gedurende de tijd dat je ermee bezig bent. Aan de andere kant is hij vaak digitaal, in browsers of op tablets, en daarmee toegankelijker dan een fysieke installatie.
Wat ik mooi vind is dat deze vorm het idee van interactieve kunst toegankelijk maakt voor wie niet snel naar een museum gaat. Een goede praatplaat op een nieuwswebsite of in een educatieve context geeft duizenden mensen een mini-ervaring van wat het betekent als kunst op je reageert. Dat verbreedt het publiek voor het bredere veld.
In een eerder artikel beschreef ik interactieve kunst in Nederland waarin ook het bredere veld aan bod komt, en in een ander artikel ging ik in op interactieve musea in Nederland, waar dit type werk vaak voor het eerst zichtbaar wordt.
Wat maakt een goede interactieve praatplaat?
Een paar criteria die ik in mijn eigen werk gebruik.
Ten eerste: het basisbeeld moet op zichzelf al iets vertellen. Als de bezoeker niet klikt, moet er nog steeds een verhaal of vraag in het beeld zitten. Een praatplaat die alleen werkt als je interacteert, faalt op het meest fundamentele punt.
Ten tweede: de interactie moet ontdekbaar zijn. Niet voor de hand liggend, want dan is het saai, maar ook niet zo verstopt dat de bezoeker er nooit komt. Goede praatplaten geven hints via de samenstelling: een figuur die kijkt naar een specifiek punt, een lichtaccent op een onderdeel, een lege ruimte die uitnodigt.
Ten derde: de extra lagen moeten beloning bieden. Wie klikt op een element en alleen een tekst van twee zinnen krijgt, voelt zich niet beloond. De winstmoeten in proportie staan tot de moeite van interactie.
Waar zie je deze vorm in Nederland?
In Nederland kom je interactieve praatplaten op vrij diverse plekken tegen. In bezoekerscentra van natuurgebieden, in musea bij specifieke tentoonstellingen, op websites van grote nieuwsorganisaties bij langere reportages, en in educatieve programma’s voor scholen.
Wat opvalt is dat deze vorm nog niet zijn definitieve naam heeft gekregen. Soms wordt hij interactieve infographic genoemd, soms scrolly-telling, soms gewoon visualisatie. Achter al die namen zit hetzelfde idee: een groot beeld met meerdere lagen en interactie.
Welke kant gaat het op?
Twee verschuivingen zie ik. De eerste is dat de visuele kwaliteit van praatplaten sterk omhoog is gegaan. De tijd dat een interactieve infographic vooral functioneel oogde, is voorbij. Goede makers werken nu met illustratoren van het niveau van een goed boek of een goede game.
De tweede is dat geluid een prominentere rol krijgt. Praatplaten die alleen visueel werken, voelen steeds platter. De nieuwere generaties hebben omgevingsgeluid, stemmen en muzieklagen die meebewegen met wat je activeert. Dat verdiept de ervaring en brengt hem dichter bij wat een fysieke installatie kan.
Veelgestelde vragen
Wat is een interactieve praatplaat precies? Een grote afbeelding waarin je via klikken, tikken of bewegen extra informatie of verhalen ontdekt. Het is een hybride van illustratie, infographic en installatie, en zit visueel ergens tussen een wimmelboek en een educatieve animatie in.
Waar zie je ze? In musea, bezoekerscentra, op grote informatieve websites en bij educatieve projecten. Ze zijn geschikt waar veel informatie moet worden overgebracht zonder dat het saai wordt, en hebben de afgelopen jaren een vaste plek gekregen in journalistiek en educatie.
Telt het als kunst of als communicatie? Beide, en de grens is poreus. Een goed gemaakte praatplaat is communicatie waarin de visuele compositie zo sterk is dat het werk in de buurt van kunst komt. Niet elke praatplaat is kunst, maar de bovenkant van het genre verdient die kwalificatie wel.
Mijn top-tip: bekijk een goede interactieve praatplaat op een groot scherm, niet op je telefoon. De rijkdom van het basisbeeld komt op een laptop of tablet veel beter tot zijn recht, en je verleiding om alle hoeken te verkennen is groter. Pas op een groter formaat begrijp je waarom deze vorm zo bruikbaar is geworden.
